Walidacja
metod badawczych
akredytowanego laboratorium wg normy ISO 17025:2018
Walidacja metod badawczych to kluczowe wymaganie normy ISO 17025:2018 i akredytacji PCA. Pomagamy laboratoriom przeprowadzić walidację metod nieznormalizowanych, zmodyfikowanych oraz metod opracowanych w laboratorium, wraz z opracowaniem kompletnej dokumentacji walidacyjnej.
Walidacja metod badawczych w laboratorium wg ISO 17025:2018
Walidacja jest potwierdzeniem, przez zbadanie i przedstawienie obiektywnego dowodu, że zostały spełnione szczególne wymagania dotyczące konkretnie zamierzonego zastosowania. Laboratorium powinno przeprowadzić walidację metod nieznormalizowanych, metod zaprojektowanych w laboratorium oraz metod znormalizowanych, które zostały zmodyfikowane.
Walidacja powinna być na tyle obszerna, na ile jest to konieczne przy danym zastosowaniu lub obszarze zastosowania.
Techniki stosowane do określania możliwości metody:
- Wzorcowanie z wykorzystaniem wzorców odniesienia lub materiałów odniesienia
- Porównanie wyników uzyskanych innymi metodami
- Porównania międzylaboratoryjne (PT/ILC)
- Systematyczna ocena czynników wpływających na wynik
- Ocena niepewności wyników oparta na naukowym rozumieniu teoretycznych podstaw metody i praktycznym doświadczeniu
Przeprowadzenie procesu walidacji wymaga zastosowania:
- Ślepych próbek
- Wzorców (np. roztworów kalibracyjnych, próbek testowych, gazów wzorcowych, kalibratorów)
- Certyfikowanych materiałów odniesienia
- Powtórzeń
- Obróbki statystycznej wyników w celu wyznaczenia niepewności walidowanej metody
Laboratorium przechowuje zapisy z walidacji obejmujące:
- Zastosowaną procedurę walidacyjną i specyfikację wymagań
- Określenie cech charakterystycznych metody i uzyskane wyniki
- Stwierdzenie walidacyjne wskazujące na przydatność metody do zamierzonego zastosowania
Parametry walidacyjne metody badawczej
Walidacja metody badawczej obejmuje wyznaczenie i udokumentowanie kluczowych parametrów charakteryzujących zdolność metody do dostarczenia wiarygodnych wyników w zamierzonym zakresie zastosowania.
Parametry walidacyjne metody badawczej:
- Precyzja (powtarzalność, precyzja pośrednia, odtwarzalność)
- Dokładność
- Poprawność
- Granica wykrywalności (LOD)
- Granica oznaczalności (LOQ)
- Zakres pomiarowy
- Liniowość
- Selektywność
Definicje parametrów walidacyjnych
Poniżej przedstawiamy definicje kluczowych parametrów walidacyjnych stosowanych w laboratoriach akredytowanych wg ISO 17025:2018.
- Precyzja
- Stopień zgodności pomiędzy niezależnymi wynikami uzyskanymi w trakcie analizy danej próbki z zastosowaniem danej procedury analitycznej. Jest miarą rozrzutu uzyskanych wyników wokół wartości średniej. Miarą precyzji jest odchylenie standardowe lub względne odchylenie standardowe (RSD).
- Powtarzalność
- Precyzja wyników uzyskanych w tych samych warunkach pomiarowych: w danym laboratorium, przez jednego analityka, na jednym aparacie pomiarowym, przy użyciu tych samych odczynników i tej samej próbki oraz w krótkim czasie.
- Precyzja pośrednia
- Precyzja wyników otrzymanych w danym laboratorium, ale przy większej zmienności parametrów: przez różnych analityków, na różnych aparatach, przy użyciu różnych odczynników i różnych próbek oraz w dłuższym czasookresie.
- Odtwarzalność
- Precyzja wyników uzyskiwanych dla danej metody pomiarowej przez różnych analityków w różnych laboratoriach, na różnych aparatach i przy użyciu różnych odczynników.
- Dokładność
- Stopień zgodności pomiędzy uzyskanym wynikiem pojedynczego pomiaru a wartością rzeczywistą oznaczanej substancji.
- Poprawność
- Zgodność wyniku oznaczenia (jako wartości średniej obliczonej na podstawie serii pomiarów) z wartością rzeczywistą.
- Granica wykrywalności (LOD)
- Najmniejsza ilość (stężenie) badanej substancji w próbce, która może być wykryta za pomocą danej procedury analitycznej, lecz niekoniecznie oznaczona z odpowiednią dokładnością. Jest to najmniejsze stężenie analitu, przy którym istnieje pewność jego obecności w próbce.
- Granica oznaczalności (LOQ)
- Najmniejsza ilość (stężenie) badanej substancji w próbce, jaka może być oznaczona z odpowiednią precyzją i dokładnością.
- Liniowość
- Zależność wprost proporcjonalna sygnału do stężenia substancji oznaczanej w próbie w określonym zakresie. Liniowość wyznacza równanie krzywej regresji: y = bx + a, gdzie y — wartość mierzona, x — stężenie analitu, b — czułość (nachylenie krzywej kalibracyjnej), a — wartość sygnału odpowiadającej próbce ślepej (dla x = 0).
- Zakres pomiarowy
- Przedział między minimalną a maksymalną zawartością (np. stężeniem) substancji w badanej próbce, w którym metoda analityczna ma odpowiednią liniowość, dokładność i precyzję. Zakres pomiarowy określa się na podstawie wyników uzyskanych dla liniowości, dokładności i precyzji — przez porównanie zakresów, w których spełnione są kryteria akceptacji dla tych badań.
Procedura szacowania niepewności pomiaru w laboratorium wg ISO 17025
Niepewność pomiaru zgodnie z międzynarodowym słownikiem terminów metrologicznych VIM definiowana jest jako: „Parametr związany z wynikiem pomiaru, charakteryzujący rozrzut wartości, które można w uzasadniony sposób przypisać wielkości mierzonej". Niepewność pokazuje przedział, w którym wynik uznawany jest za rzetelny i można go użyć do porównania wyników.
Laboratorium badawcze powinno mieć i stosować procedurę szacowania niepewności pomiaru. W przypadku, gdy metoda badawcza wyklucza ścisłą ocenę niepewności, szacowanie powinno być oparte na wiedzy o zasadach teoretycznych lub praktycznym doświadczeniu.
Źródła składowych niepewności pomiaru:
- Wzorce odniesienia i materiały odniesienia stosowane w procesie kalibracji
- Stosowane metody i wyposażenie pomiarowe
- Warunki środowiskowe podczas pomiaru
- Właściwości i stan obiektów poddanych badaniu lub wzorcowaniu
- Wykonawca badania i zmienność wynikająca z czynnika ludzkiego
Procedura szacowania niepewności uwzględnia m.in.:
- Wymagania zawarte w metodzie badawczej
- Wymagania klienta
- Istnienie wąskiego zakresu granic będących podstawą do podjęcia decyzji o zgodności ze specyfikacją